Uğur Hanbey Aladağ - Malatya Olay Haber (Özel Haber)
1940 yılında Malatya’nın sınırları bugünkünden çok farklıydı. Adıyaman, Besni ve Kâhta Malatya’ya bağlı ilçelerdi. Bugün ise Malatya’nın 13 ilçesi bulunuyor. Peki Malatya’nın ilçe haritası neden değişti, hangi ilçeler sonradan kuruldu ve Adıyaman neden Malatya’dan ayrıldı? İşte 1940’tan 2026’ya uzanan idari değişimin ayrıntıları.

1940’tan 2026’ya Malatya’nın İlçe Haritası Nasıl Değişti? İşte 86 Yıllık Değişimin Hikâyesi

Malatya’nın bugünkü ilçe haritasına bakıldığında, 86 yıl önceki idari yapıdan oldukça farklı bir tablo ortaya çıkıyor.

Paylaşılan 1940 ve 2026 haritaları karşılaştırıldığında en dikkat çekici değişiklik, bugün ayrı birer il olan Adıyaman’ın yanı sıra Besni ve Kâhta’nın 1940 yılında Malatya vilayetinin sınırları içinde bulunması.

Buna karşılık bugün Malatya sınırları içerisinde yer alan Doğanşehir, Arguvan, Yeşilyurt, Battalgazi, Doğanyol, Kale, Kuluncak ve Yazıhan daha sonraki yıllarda ilçe statüsü kazanarak bugünkü 13 ilçeli yapının oluşmasını sağladı. İçişleri Bakanlığı'nın il ve ilçe kuruluş tarihleri listesi de bu kronolojiyi doğruluyor.

1940'TA MALATYA'NIN 9 İLÇESİ VARDI

1940 yılına ait idari yapı incelendiğinde Malatya vilayetinin 9 ilçeden oluştuğu görülüyor.

Bunlar:

• Malatya Merkez
• Adıyaman
• Akçadağ
• Arapgir
• Besni
• Darende
• Hekimhan
• Kâhta
• Pütürge

1940 nüfus sayımında Malatya vilayetinin toplam nüfusu 418 bin 473 olarak kayıtlara geçti. Malatya Merkez 104 bin 784 kişiyle en kalabalık ilçeydi. Adıyaman 51 bin 532, Besni 48 bin 884, Pütürge 47 bin 406 ve Akçadağ 45 bin 724 nüfusa sahipti.

Ancak 1940 haritasında görünmeyen önemli bir ayrıntı daha var: Doğanşehir henüz ilçe değildi.

Evet, Adnan Menderes'in bu süreçte doğrudan rolü var. Ancak burada önemli bir ayrıntı var: “Menderes, CHP'ye oy veren Malatya'yı cezalandırmak için Adıyaman'ı il yaptı” şeklindeki anlatım tarihsel olarak kesinleşmiş bir gerçek değil. Belgeler Menderes'in sürecin doğrudan içinde olduğunu gösteriyor; fakat akademik araştırmalar, kararın yalnızca siyasi intikam amacıyla alındığı iddiasının somut belgelerle kanıtlanamadığına dikkat çekiyor.

Adıyaman'ın il olmasında Adnan Menderes'in rolü neydi?

Adıyaman'ın Malatya'dan ayrılarak il yapılması sürecinde dönemin Başbakanı Adnan Menderes'in doğrudan rolü bulunuyordu.

Arşiv belgelerine göre Demokrat Parti Hükümeti, Adıyaman'ın il yapılmasına ilişkin kanun tasarısını 9 Mart 1954'te Başbakan Adnan Menderes'in imzasıyla TBMM Başkanlığı'na sundu. Tasarıda Adıyaman'ın yanı sıra Besni, Kâhta ve Gerger'in de yeni vilayete bağlanması öngörülüyordu.

Daha da dikkat çekici olan ise Menderes'in, Adıyaman'ın il olma talebini daha tasarı Meclis'e gelmeden önce görüşmüş olması.

1953 yılının sonlarından itibaren Adıyaman'da “vilayet olma” talebi güçlü şekilde gündeme gelmişti. Adıyaman'dan Ankara'ya gönderilen heyetlerden biri Menderes'le görüşmek istedi. Akademik araştırmalara göre heyet, Menderes'le havaalanında kısa süreli görüşme gerçekleştirdi. Menderes de İstanbul dönüşünde konuyu ayrıntılı şekilde görüşeceğini söyledi.

Şubat 1954'te ise Adıyamanlılardan oluşan yeni bir heyet Ankara'da Menderes tarafından kabul edildi. Yaklaşık bir saat süren görüşmede Adıyaman'ın vilayet olması talebi de masaya yatırıldı.

Menderes hükümetinin resmi gerekçesi neydi?

TBMM'deki görüşmeler sırasında dönemin İçişleri Bakanı Namık Gedik, hükümetin gerekçesini oldukça açık biçimde ortaya koydu.

Gerekçede Adıyaman, Besni, Kâhta ve Gerger'in Malatya merkezinden coğrafi olarak ayrıldığı, özellikle kış aylarında ulaşımın kesildiği, Malatya ile ekonomik ilişkilerin yeterince gelişmediği ve bölge halkının kamu hizmetlerine ulaşmakta güçlük çektiği belirtildi.

Hükümete göre yeni vilayet kurulmasının temel amaçları:

• Ulaşım sorunlarını azaltmak
• Devlet hizmetlerini vatandaşın ayağına götürmek
• Bölgenin ekonomik kalkınmasını hızlandırmak
• İdari yapıyı dönemin sosyal ve ekonomik şartlarına uyarlamak

olarak sıralanıyordu.

Bu gerekçeler, Adıyaman'ın il yapılmasının yalnızca siyasi bir karardan ibaret olmadığını gösteren önemli resmi belgeler arasında yer alıyor.

Peki “Menderes Malatya'yı cezalandırdı” iddiası nereden çıktı?

İşin en tartışmalı bölümü burası.

2 Mayıs 1954 seçimlerinde Malatya'da CHP, Demokrat Parti'nin önünde çıktı ve Malatya'daki tüm milletvekillerini CHP kazandı. Aynı dönemde CHP Genel Başkanı İsmet İnönü de Malatya milletvekiliydi.

Adıyaman'ın il yapılması ise seçimlerden hemen sonra gerçekleşti.

Bu nedenle yıllar içerisinde bazı araştırmacılar ve siyasi tarih yazarları, Adıyaman'ın Malatya'dan ayrılmasını CHP'ye oy veren Malatyalı seçmene yönelik siyasi bir “ceza” olarak yorumladı.

Bu iddia özellikle DP dönemini eleştiren bazı eserlerde yer aldı. Ancak Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi'nde yayımlanan kapsamlı akademik çalışmada, bu görüşün somut belgelerle kanıtlanamadığı belirtiliyor.

Hatta olayın önemli bir karşı delili var:

Adıyaman'ın il yapılması konusunda CHP'nin yerel teşkilatı da destek verdi.

TBMM'de konuşan CHP Malatya milletvekilleri düzenlemeye karşı çıkmadı. Adıyamanlı CHP milletvekili Kâmil Kırıkoğlu, tasarıyı destekleyeceğini açıkladı. Adıyaman'ın il olması kesinleştikten sonra CHP Adıyaman teşkilatı, DP iktidarına teşekkür mesajı dahi gönderdi.

Bu nedenle bugün tarihsel açıdan daha doğru ifade şu:

Adnan Menderes, Adıyaman'ın il yapılması sürecinin siyasi karar vericilerinden biriydi; ancak Adıyaman'ın yalnızca Malatya'yı cezalandırmak amacıyla il yapıldığı iddiası kesinleşmiş bir tarihsel gerçek değildir.

Asıl dikkat çekici ayrıntı: Adıyaman zaten yıllardır il olmak istiyordu

Araştırmalar, Adıyaman'ın il olma isteğinin 1954 seçimlerinden hemen önce ortaya çıkmadığını gösteriyor.

Yerel basında 1953 yılında Adıyaman'ın yeniden vilayet yapılması gerektiğine ilişkin haberler yayımlanmaya başlamıştı. Bölge halkı, vilayet statüsünün ekonomik kalkınmayı hızlandıracağını düşünüyordu.

Hatta dönemin CHP yanlısı Yeşil Adıyaman gazetesinde dahi Adıyaman'ın il yapılmasının bölgenin ekonomik gelişmesine katkı sağlayacağı savunuluyordu.

Dolayısıyla konu sadece DP'nin seçim sonrasında aldığı bir karar değildi. Adıyaman'da yıllardır devam eden bir vilayet olma talebi vardı ve DP Hükümeti bu talebi hayata geçirdi.

14 Haziran 1954'te karar kesinleşti

TBMM'de görüşülen tasarı 14 Haziran 1954'te kabul edildi.

6418 sayılı “Malatya Vilâyetine Bağlı Adıyaman Kazasında (Adıyaman) Adiyle Yeniden Bir Vilâyet Kurulması Hakkında Kanun” ile Adıyaman müstakil vilayet haline getirildi. Kanun 22 Haziran 1954'te Resmi Gazete'de yayımlandı ve 1 Aralık 1954'te yürürlüğe girdi.

Yeni Adıyaman vilayetine Adıyaman, Besni, Kâhta ve Gerger kazalarının yanı sıra Meclis görüşmeleri sırasında yapılan değişiklikle Çelikhan da bağlandı.

Böylece yaklaşık bir asır boyunca Malatya'nın idari yapısı içerisinde bulunan Adıyaman bölgesi, 1 Aralık 1954 itibarıyla ayrı bir il oldu. Adıyaman'ın resmi tarihçesi de bu tarihi doğruluyor.

Haberimizde kullanılan kaynaklar: (İçişleri Bakanlığı) (Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi) (ResearchGate) (TBMM) (adiyaman.ktb.gov.tr)